Regulacja emocji bywa wyzwaniem nie tylko dla dzieci, ale dla wszystkich osób, w tym dorosłych, niezależnie od pełnionej roli. Mama, tata, siostra, brat – każdy człowiek odczuwa emocje. Różni nas jednak często to – w jaki sposób sobie z emocjami radzimy. A co decyduje o sposobie radzenia sobie z emocjami i jak można pomóc dzieciom, kiedy ich emocje stają się naprawdę intensywne? Na to pytanie wspólnie poszukamy dzisiaj odpowiedzi.
Skąd biorą się wybuchy złości u dzieci? (Biologia i środowisko, a regulacja emocji)
Z punktu widzenia nauki, samoregulacja dziecka nie pojawia się w próżni. Składa się na nią zarówno biologia układu nerwowego, jak i jakość relacji z najbliższymi oraz warunki otoczenia. Kiedy obserwujemy u dziecka zachowania nadmiarowe, takie jak nagłe wybuchy złości, płacz czy agresję, bardzo często oceniamy je powierzchownie. Tymczasem badania pokazują, że u najmłodszych trudne zachowania u dzieci rzadko są celowo skierowane przeciwko dorosłym.
4 obszary trudności emocjonalnych u przedszkolaków
W krakowskich badaniach nad zachowaniami dzieci przedszkolnych, przeprowadzonych na grupie niemal tysiąca dzieci, wyróżniono cztery główne obszary trudności, które najczęściej niepokoją dorosłych:
- Nienadążanie (obszar wycofania i trudności emocjonalnych): płaczliwość, lękliwość, niezręczność ruchowa oraz nadmierna zależność od dorosłych.
- Zachowania nadmiarowe (obszar impulsywności i złości): nadreaktywność ruchowa, agresja u dziecka (fizyczna i słowna) oraz autoagresja.
- Unikanie jedzenia lub wybiórczość pokarmowa.
- Nadmierne jedzenie i objadanie się.Zachowania nadmiarowe, wycofanie oraz unikanie jedzenia występują znacznie częściej i z większą siłą u dzieci młodszych. To dla nas niezwykle ważna lekcja: reakcje te są najczęściej trudnościami adaptacyjnymi.
Układ nerwowy dziecka uczy się dopiero radzenia sobie z wymaganiami świata, a głośny krzyk bywa jedynym dostępnym mu sposobem na zakomunikowanie bezsilności i przeciążenia.
Jak wspierać samoregulację dziecka krok po kroku?
Zamiast tradycyjnego systemu kar i nagród, który nie uczy dziecka konstruktywnego reagowania, warto wprowadzić sprawdzone metody wspierające rozwój emocjonalny dziecka w wieku przedszkolnym.
A. Nazywanie emocji i Koło Plutchika
Agresja reaktywna często wynika z faktu, że maluch nie rozumie swoich stanów wewnętrznych. Pomocne jest nazywanie emocji w codziennych sytuacjach. Warto powiesić w domu Koło Emocji Roberta Plutchika, które w przystępny sposób porządkuje stany emocjonalne.
Uczmy dziecko identyfikować emocje podstawowe (radość, zaufanie, strach, zaskoczenie, smutek, wstręt, złość, oczekiwanie). Starszym dzieciom możemy pokazać, jak emocje łączą się ze sobą. Zadawajmy pytania pomocnicze: „Gdzie w ciele mieszka teraz ten gniew?”.
B. Domowy kodeks zasad zamiast kar i nagród
Wspólnie z dzieckiem stwórzcie jasny domowy kontrakt. Pamiętajcie o trzech złotych regułach:
Maksymalnie 10 zasad – aby nie przytłoczyć dziecka.
Pozytywne formułowanie – zamiast zakazów typu „nie krzycz”, napiszcie „rozmawiamy spokojnym tonem”. Zakazy podświadomie sugerują złe zachowania, podczas gdy zasady sformułowane pozytywnie dają dziecku jasną instrukcję, co ma zrobić.
Konsekwencje uczące naprawiania szkód – jeśli dziecko w złości zepsuje zabawkę rodzeństwa lub kogoś obrazi, mądrą konsekwencją jest np. wspólne narysowanie rysunku przeprosinowego. Dobrym pomysłem jest też stworzenie domowej strefy wyciszenia (np. kącika z miękkimi poduszkami i książeczkami), gdzie dziecko może dobrowolnie odejść, aby ochłonąć.
C. Uważność (Mindfulness) i „bycie z” emocją
Uważność uczy dziecko akceptacji własnych przeżyć i buduje odporność psychiczną (tzw. resilience). Kiedy przedszkolak przeżywa trudną emocję, rodzice intuicyjnie próbują ją stłumić (tzw. supresja).
Badania nad procesami poznawczymi pokazują jednak tzw. efekt białego niedźwiedzia (Wegner, 1987) – im bardziej staramy się o czymś nie myśleć lub jakiejś emocji nie czuć, tym silniej ona powraca i nas przytłacza. Zamiast tłumienia emocji uczymy dziecko ich pełnej akceptacji bez ich oceniania oraz dystansowania się od własnych przeżyć (tzw. defuzja), by maluch nie czuł się z nimi „zlanym”.
Możemy posłużyć się tu metaforą dłoni: gdy przyłożysz dłoń tuż przed same oczy, nie widzisz nic poza nią i cały świat staje się zamazany; dopiero gdy odsuniesz ją na dystans, możesz jej się dokładnie przyjrzeć. Uczmy dziecko, że z emocjami jest tak samo – możemy zaprosić smutek czy złość jak „gościa”, przyjrzeć się im z boku, odetchnąć głęboko i pozwolić im odpłynąć, zamiast nimi „być”.
Arteterapia w regulacji emocji – 3 proste ćwiczenia na lęk i frustrację u dzieci
Sztuka i arteterapia dla dzieci pełnią funkcję rekreacyjną (dają odpoczynek i regenerację) oraz korekcyjną (pomagają w regulacji emocji i rozładowaniu napięcia). Oto trzy proste ćwiczenia na wybuchy złości u dzieci opracowane przez dr Annę Breś, które możecie łatwo wdrożyć w domu:
Tworzenie własnej książeczki: Dziecko rysuje ilustracje do wymyślonej lub ulubionej historii, a rodzic pomaga w jej technicznymłożeniu i podpisywaniu obrazków. To uczy systematyczności, cierpliwości i buduje w dziecku ogromne poczucie sukcesu oraz własnej wartości.
Maska postaci z bajki: Dziecko rysuje maskę postaci baśniowej, a rodzic pomaga ją wyciąć i zamocować gumkę. Wcielanie się w role pozwala przedszkolakowi uczyć się empatii, spoglądać na świat oczami innych i stopniowo wychodzić z naturalnego w tym wieku egocentryzmu.
Pocięty obrazek (Puzzle z własnego dzieła): Dziecko maluje farbami cały karton, a rodzic (wyłącznie za zgodą dziecka!) tnie go na nieregularne części. Zadaniem dziecka jest ułożyć rysunek od nowa. Ćwiczenie to doskonali percepcję wzrokową i uczy jak radzić sobie z frustracją oraz drobnymi porażkami.
Próby opanowania wybuchów złości czy lęku nie zawsze zakończą się sukcesem za pierwszym razem i jest to całkowicie naturalne. Natomiast każde z wymienionch narzędzi uczy nas patrzeć głębiej. Pomagając dziecku w regulacji emocji, sami stajemy się spokojniejsi, a dom staje się miejscem, gdzie trudne chwile są przyjmowane z miłością, zrozumieniem i szacunkiem dla dziecięcego tempa rozwoju.
Najważniejsze, co możesz dać swojemu dziecku, to bezpieczna przestrzeń, w której każda emocja jest akceptowana, nawet jeśli nie każde zachowanie jest akceptowalne.
Jeśli czujesz, że wybuchy złości, wycofanie lub trudności adaptacyjne zaczynają przerastać Waszą codzienność, nie wahaj się skorzystać ze wsparcia specjalisty. Wczesna konsultacja ze psychologiem dziecięcym lub terapeutą pomoże lepiej zrozumieć potrzeby Twojej pociechy i da Wam gotowe narzędzia do pracy w domu.
